Vehbi Koç ‘un Hayatı ve Başarısındaki Sebepler

Vehbi Koç 1901 yılında Ankara’da doğmuştur. O yıllarda Ankara’nın müslüman tebaasının çoğunun olduğu gibi Vehbi Bey’in ailesi düşük gelir grubuna sahip ailelerden birisidir. Fakat Vehbi Koç çocukluğundan ölümüne kadar çevresini iyi gözlemleme yeteneğini kullanmış ve önemli başarılara imza atmıştır.

Vehbi Koç Türkiye’nin ilk Anonim Şirketi ve ilk Holdingini kuran girişimcidir. Sanayi ve ticaret alanlarında Türkiye’ye büyük sermayeler kazandırmış, binlerce kişiyi istihdam etmiş ve atılımları ile tüm Türkiye’nin refahına olumlu katkılarda bulunmuştur.

Bu çalışmada Vehbi Koç’un başarısının arkasında yatan faktörlerin neler olduğu, Vehbi Koç’un karakteristik özelliklerini, yatırım yaparken dikkat ettiği noktaları ve ömrü boyunca taviz vermediği ilkelerin başarısı üzerindeki etkileri incelenecektir. Bu bağlamda Koç’un çocukluğu, gençliği, sosyo-ekonomik çevresi, ailesi ve içinde bulunduğu zaman değerlendirilecek ve doğru sonuca varılması için bu faktörler dikkate alınacaktır.

Doğumu, Ailesi ve Çocukluğu

Koçzade Mustafa Efendi’nin oğlu Vehbi 1901 yılında Ankara Keçiören’de doğmuştur. Babası Koçzade Hacı Mustafa Efendi, Annesi Kütükçüzade Hacı Rıfat Efendinin Kızı Fatma Hanımdır. Hem babasının hem de annesinin ailesi yüzyıllardır Ankara’da yaşayan, Ankara’ya köklerini salmış bir ailedir.

Koçzade Hacı Mustafa Efendi 5 yaşındaki oğlu Vehbi’yi mahalle mektebine vermiştir. Koçzade Vehbi mahalle mektebini birincilikle bitirdikten sonra ilkokula geçmiş aynı şekilde oradan da birincilikle mezun olmuştur.

Ortaokul son sınıfa geçtiğinde Koçzade Vehbi yaşadığı bölgedeki sosyo-ekonomik yapıdan fazlasıyla etkilenir olmuş ve eğitim hayatına son verip ticaret hayatına atılmaya, iş yapmaya karar vermiştir. Anne ve babasının okumaya devam etmesi yönünde olan isteklerine rağmen annesinin babası yardımıyla kayıtlı olduğu okuldan ayrılması yönünde dilekçeyi yazarak eğitim hayatını noktalamıştır.

Çocukluk Yıllarında Ankara’nın Durumu

Demografik-Etnik Yapı

Koçzade Vehbi Efendi Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılma dönemlerinde Ankara Sancağının Ankara Kazasında doğmuştur. 1900 Ankara Salnamesine göre 1900 yılında Ankara Kazasının nüfusu 22.424 kişiden meydana gelmektedir. Bu nüfusun %67,84 ünü İslam, %6,81 ini Rum, %3,07 sini Ermeni, %20 sini Katolik %0,03 ünü Protestan, %2,22 sini ise Yahudi tebaası oluşturmaktadır. 1902 salnamesine bakıldığında da geçen 2 yılda etnik yapıda büyük değişimler olmadığı görülmektedir

 Ekonomik Yapı

Vehbi Koç’un 32. Gün belgeselinde anlattığına göre yaşadığı mahallede Türklerin yaptığı ekonomik faaliyetler hocalık, bakkallık, arabacılık gibi geliri gayet sınırlı faaliyetler iken, ihracat, giyim gibi yüksek gelirli faaliyetler Katoliklerin, Rumların, Ermenilerin ve Yahudilerin elindeydi. Ayrıca bu belgeselde Koç Türklerin askere gittiğinden, gayrimüslimlerin ise askere gitmediğinden, bunun yerine bedel ödediklerinden bahsetmektedir.

Ankara Sancağı’nda etnik grupların iş bölümü açısından şöyle bir tablo oluşur: Müslüman kesim daha çok toprakla ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. Eski ayan ve derebeyleri toprakların mülkiyetini tanzimattan sonra ellerine geçirmişlerdir. Zahire ve un ticaretinin yanında bölge içinde perakende ticaret yapan tüccarlar da Müslümandır. Fırıncılık, kasaplık, manavlık, baharat, tütün ve kömür ticareti gibi esnaf kolları ile eyer ve semer yapımcılığı gibi zanaatlar daha çok Müslümanlar tarafından yapılmaktadır (Yıldırım 2006).

Gayri Müslimlerle Müslümanların bir arada çalıştığı esnaf ve zanaat kolları ise; ayakkabıcılık, nalbantlık, terzilik, demir ve bakırcılık, gümüş işçiliği, kuyumculuk ve suculuktur. Vilayet resmi görevlilerinin listelendiği Erkan ve Memurin-i Vilayet bölümünde salnamenin yayınlandığı 1907 yılında Ankara Vilayeti’nde görevli pek çok Ermeni ve Yahudi olduğunu görüyoruz. Ünvanlar arasındaki işbölümü oldukça dikkati çekmektedir. Örneğin; Ankara’da icra-ı sanat eden doktor ve eczacılar listesinde Tabib Alaeddin Efendi dışındaki 10 doktor ve eczacının Rum ve Ermeni uyruklu olduğu anlaşılıyor. Osmanlı bankası görevlilerinin tümü yabancı uyruklu. Öte yandan kolluk kuvvetleri, adliye, nüfus ve sicil işleri, eğitim dairesi ve görevli öğretmenlerin isimleri Türk kökenlidir (Yıldırım 2006).

 

İş Hayatı

Koçzade Hacı Mustafa Rahmi Firması

Ortaokulun son sınıfında eğitim hayatına son veren Koçzade Vehbi, Babasının desteği ile 1917 yılında açtıkları Koçzade Hacı Mustafa Rahmi Firması adı altında 120 lira sermaye ile kurulan bakkal dükkanı ile ticaret hayatına başlamıştır. Bu bakkal dükkanında kardeşi ve babası ile çalışmaya başlayan Vehbi Efendi o sıralarda henüz 16-17 yaşlarındadır.

Bakkal dükkanını açtıktan sonra bir yıl içerisinde köserecilik ve hırdavatçılık işlerine de atılan Vehbi Efendi o yıllarda sonradan da uygulayacağı bir stratejiyi kendine ilke edinmiştir. Vehbi Efendi erbabı olmadığı işlere girmeden önce pazarı tetkik eder, işi en iyi yapanları araştırır ve işe başlayacağı zaman piyasadaki en iyi elemanı yüksek maaş vererek yanında işe başlatırdı. 32. Gün belgeselinde bunun sebebini “ben işi bilmiyordum ama onlar gerek mal almak, gerek mal satmak konusunda iyilerdi.” şeklinde açıklıyor.

Ticaret için gerekli olan malları temin etmek için İstanbul’a gitmenin şart olduğunu bilen Vehbi Efendi işgal altındaki İstanbul’a demiryolu ve karayolunu kullanarak zahmetli yolculuklar yapmış ve getirdiği malları satarak ciddi para kazanmıştır.

Kurtuluş savaşı kazanıldıktan ve Ankara başkent ilan edildikten sonra, Ankara’da imar hareketleri hız kazanmış ve inşaat piyasası oldukça büyümüştür. Bunun farkına varan Koçzade Vehbi Efendi bakkalcılık, köserecilik ve hırdavatçılığı bırakarak inşaat malzemeleri ticaretine başlamış böylelikle daha büyük ticaretler yapmak için gerekli olan sermayeyi eline geçirmiştir.

1923 yılında teyzesinin kızı Sadberk Hanım ile evlenen Vehbi Efendi aynı yıl Ankara Ticaret Odası Başkan yardımcılığına seçilmiştir. Bu Vehbi Efendinin artık bir esnaf değil bir tüccar olduğunun da göstergesidir.

Koçzade Ahmet Vehbi Firması

1926 yılına gelindiğinde Koçzade Mustafa Rahmi Efendi kurduğu firmayı oğlu Koçzade Vehbi Efendiye devretmiş ve böylece Ankara Ticaret Odasına kayıtlı Koçzade Ahmet Vehbi Firması kurulmuştur. 1927 yılında Ankara Ticaret Odası başkanı olan Vehbi Efendi, 1928 yılında Ford ile ilk acentelik anlaşmasını yapmıştır. Ardından Standart Oil Ankara temsilciliği de alınmıştır.

1932 yılında Numune Hastanesinin ihalesi kazanılmış ve Almanya’dan inşaat işlerinde deneyimli bir firmanın ortak edilmesi suretiyle hastanenin inşaatına başlanmıştır. İnşaat 10. Yıl kutlamalarına yetiştirilmiş ve 1933 yılında tamamlanmıştır. 32. Gün belgeselinde Vehbi Koç’un anlattığına göre bu başarıyı dönemin sağlık bakanı Refik (Saydam) Bey özel olarak tebrik etmiştir.

Koç Ticaret Türk A.Ş.

1938 yılında kurulan Koç Ticaret A.Ş. Türkiye Cumhuriyetinde özel sektör tarafından kurulan ilk anonim şirket olarak kurulmuş ve tarihe geçmiştir. İlerleyen yıllarda geleceğin ticaret de değil sanayi de olduğunu gören Vehbi Koç 1946 yılında Amerika’ya giderek General Electric ile ampul, U.S. Rubber ile de lastik fabrikası açmak için görüşmelere başlamış 1948 yılında da General Electrik T.A.O. kurulmuştur.1951 yılında ise ilk yerli ampul üretilerek satışa sunulmuştur. Koç Ticaret Türk A.Ş. bünyesinde birçok şirket kurulmuş, farklı bayilikler alınmıştır. 1953 yılında Siemens şirketinin Türkiye bayiliği alınmıştır. 1955 yılında ise Erel Çelik A.Ş (Arçelik) kurulmuştur ve Türk Traktör ilk traktör üretimini gerçekleştirmiştir.

1956 yılında Cumhuriyet tarihinin turizm sektörüne damga vurmuş otellerden biri olan Divan Oteli açılmıştır. Aynı zamanda bu otel ilerleyen yıllarda Türkiye’nin ilk ISO 9001 sertifikasını alan otel unvanını kazanacaktır. 1959 yılında ise Otosan A.Ş. kurularak Ford Otosan Fabrikası’nın temelleri atılmıştır ve 1960 yılında işletmeye açılmıştır. Bu şirket 1960 yılında Türkiye’nin ilk otomobil montajı olma özelliğini taşıyan Ford Consul modelinin montajını yapmıştır. Arçelik şirketi başarılı hamleleri ile ilk çamaşır makinesi ve ardından ilk buzdolabı üretimini gerçekleştirmiştir. 1962 yılına gelindiğinde ise U.S. Royal Lastik T.AŞ. kurulmuştur.

Koç Holding

Yukarıda bahsedildiği gibi zaman geçtikçe Vehbi Koç sanayi ve ticaret sektörlerinde yeni işlere imza atmış, yeni şirketler kurmuş ve başarıdan başarıya koşmuştur. Amerika’ya sık sık ziyaretler yapan ve oradaki dev şirketleri inceleyen Vehbi Koç şirketlerin büyümesindeki sırrın kurumsallaşma olduğunu fark etmiştir.

Hem büyüyen ve sayıca artan şirketlerinin kontrolünü kolaylaştırmak hem de kendisinden sonra gelecek olan nesillerin kurduğu müesseseleri yok etmesini engellemek adına Koç Holding’i kurmaya karar vermiştir. Böylece 1963 yılında Koç Holding kurulmuş, kendisi de yönetim başkanı olmuştur.

İlerleyen yıllarda Koç Holding bünyesi altında ilk yerli otobüs, kablo fabrikası gibi çeşitli başarılara imza atan Vehbi Koç 1966 yılında ilk yerli otomobil olan Anadol modelinin seri üretimine yine Koç Holding bünyesinde başlamıştır.

1967 yılında Tat Konserve şirketi kurulmuştur ve aynı yıl ilk yerli motor üretilmiştir. 1968 yılında ise Tofaş Türk Otomobil Fabrikası kurulmuş ve 1971 yılında Murat 124 modelinin seri üretimine başlamıştır.

Koç Holding bünyesinde ilk bulaşık makinesi, ilk zırhlı araç gibi çeşitli başarılara imza atılırken Vehbi Koç yönetim kurulu başkanlığı görevini Rahmi Koç’a devretmiştir. Aynı zamanda memleketin gelişmesi için eğitimin şart olduğunu bilen Vehbi Koç bu inançla Ankara Üniversitesi Vehbi Koç Öğrenci Yurdunu, Koç Özel Lisesi, Koç Üniversitesi, ODTÜ Öğrenci Yurdu başta olmak üzere Türk eğitim hayatına çeşitli hizmetlerde bulunmuştur.

Vefatı

Yaşamı boyunca durmadan çalışan ve çeşitli başarılara imza atarak Türkiye Cumhuriyeti tarihine imza atan, birçok girişimciye ve iş adamına yol gösteren, kurduğu şirketlerle binlerce kişiye istihdam sağlayan iş adamı Vehbi Koç 25 Şubat 1996 tarihinde Bayram tatilini geçirmek için kızı ve damadı ile gittiği Antalya’da geçirdiği bir kalp krizi nedeni ile vefat etmiştir.

Ölümünden yaklaşık 8 ay sonra Zincirlikuyu mezarlığında bulunan naaş çalınmış ve Koç ailesinden fidye istenmiştir. Polis tarafından yürütülen operasyon sonucu suçlular ve naaş yine Zincirlikuyu mezarlığından bulunmuştur.

Girişimlerinde Başarılı Olmasındaki Temel Faktörler

1. Büyüdüğü Ortam

Vehbi Koç’un henüz çocuk yaşta iş hayatına atılmasının temel sebebi kendi söylediklerinden anladığımız kadarı ile içinde bulunduğu sosyo-ekonomik ortam ve Müslüman tebaa ile gayrimüslim tebaa arasındaki gelir farkıdır. Bu durum Vehbi Koç’u oldukça sinirlendirmiş ve hırslandırmıştır.

2. Kararlılık

İş hayatına atılma kararını aldıktan sonra anne ve babasının eğitimine devam etmesi yönünde olan isteklerine karşın kararından vazgeçmemesi bugün ki Koç topluluğunun varlığından en önemli etkenlerden birisidir. Zira iş hayatına atılmasının ilerisinde 2. Dünya savaşı başladığında yaşanan ekonomik bunalımlarda işlerinden vazgeçmemesi ve yılmaması, 1960 ihtilalinde yaşanan kargaşa ve dostlarının ülkeyi terk etme teklifine hayır cevabını vermesi kararlılığının bugünlere gelmesindeki önemini gözler önüne sermektedir.

3. Çalışma Azmi

Başarısında önemli olan diğer bir faktör ise çalışkanlığıdır. 32. Gün belgeselinde Vehbi Koç’un sahibi olduğu şirketlerde üst düzey yöneticilikler yapan Bernar Nahum Vehbi Koç hakkında “Vehbi Bey günde 16 saat durmadan çalışmasını bilen bir adamdır. İşlerinin teferruatına inmesini bilen bir iş adamıdır” demektedir. Koç Holdingin önemli mevkilerinde yöneticilik yapmış olan Can Kıraç Vehbi Koç Hakkında “ilerlemiş yaşına rağmen toplantılara katıldığı zaman görüşülecek olan konulara en iyi hazırlığı yapan kişidir. Holdingin istihdam ettiği profesyoneller bile toplantılarda Vehbi Bey’in sorularına cevap vermekte zorluk çekerler ve Vehbi Bey zamanı geldiğinde sorunun cevabını kendisi verirdi” söylemlerini dile getirmiştir.

4. Araştırma ve Gözlemleme Yeteneği

Vehbi Koç iş hayatı boyunca araştırmaya ve çevresini gözlemlemeye önem vermiştir. 32. Gün belgesellerinde İlk işi olan bakkalcılıktan köserecilik ve hırdavatçılığa geçmeden önce o işi yapanların nasıl yaptıklarını tetkik ettiğini ve işe girmeden önce uygun vaziyeti sağladığını söylemektedir. Ayrıca önemli girişimci ve iş adamlarından birisi olan Hüsnü Özyeğin’de katıldığı bir TV programında Vehbi Koç ile olan görüşmelerinde Vehbi Koç’un kendisinden insan kaynakları politikaları hakkında bilgi aldıklarını daha sonra kendi şirketindeki görevlileri arayarak aradaki farklar hakkında soruşturma yaptığını söylemektedir. Vehbi Koç yaptığı yatırımlarda ekonomik ortamı iyi tetkik etmiş en doğru anlarda en doğru yatırımları yapmayı başarmıştır.

5. Tutumlu Olması

Koç çevresinde olup bitenlerden hep ders çıkarmış ve bazı konuları ilke olarak edinmiştir. Bu ilkelerden birisi de ayağını yorganına göre uzatmaktır. Vehbi Koç gereksiz yapılan harcamalara karşı olduğunu, gerektiğinde 1 liranın bile üstüne düşeceğini söylemekte fakat eğitim için hiç düşünmeden milyonları harcayacağını eklemektedir. Yaptığı söyleşide Amerika’ya gittiğinde berberlerin çok pahalı olduğu için tıraş olmadığını, bindiği otomobilin Ford marka bir otomobil olduğunu ve imkanı olduğu halde daha lüks otomobillere binmeye lüzum görmediğini söylemiştir.

6. İşin Ehli ile Çalışma İlkesi

Tüm bunların beraberinde zannımızca bir bakkal dükkanından dev bir holdinge erişmesindeki en temel sebep yaptığı her işte ehilleri ve erbapları ile çalışma ilkesidir. Vehbi Koç ilk işleri olan bakkalcılık, köserecelik ve hırdavatçılıktan, müteahhitlik, sanayiciliğe kadar girdiği her işte yanına işini en iyi bilenleri almış ve onları şirketlerinde hisse vermiştir. Bernar Nahum “tek başına büyük bir iş yapamayacağını vaktinde düşünerek her işin ehli olan veya ehli olduğunu zannettiği arkadaşları yanına almıştır. Onları teşvik etmiştir, ortak etmiştir, onları bir patron statüsüne getirmiştir. Sır aslında burada yatmaktadır” söylemleriyle Vehbi Koç’un bu özelliğini dile getirmektedir.

Kaynaklar

  1. Koçak, A., 2013. Salnamelere Göre Ankara Vilayeti (1871-1907), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, 306, Ankara
  2. Etöz, Z., 1998. 19. Yüzyıl Ankara’sında Sosyal ve Kültürel Yaşam, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi ve Siyaset Anabilim Dalı, 192, Ankara
  3. Anonim 2020. Web Sitesi: https://www.youtube.com/watch?v=BRZjc3dRQTE&t=2928s, Erişim Tarihi: 06.05.2020
  4. Anonim 2020. Web Sitesi: http://90yil.koc.com.tr/, Erişim Tarihi: 07.05.2020

Leave a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir